Z dniem 1 październia 2023 r. weszły w życie zmiany w Kodeksie karnym, które znacząco zaostrzają odpowiedzialność karną. Nowelizacja wprowadziła m.in. możliwość orzeczenia kary dożywotniego pozbawienia wolności z zakazem warunkowego zwolnienia z odbycia reszty kary. W tym wpisie przybliżam zmiany części ogólnej Kodeksu karnego.
Zmiany, które weszły w życie 1 października 2023 r., wprowadzone zostały ustawą z dnia 7 lipca 2022 r. o zmianie ustawy Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.2022.2600 z 13 grudnia 2022 r. ze zm.). Istotnych zmian jest wiele. We wpisie przybliżam zmiany części ogólnej Kodeksu karnego w kolejności wynikającej z systematyki Kodeksu. Wpis ma charakter przede wszystkim informacyjny. Zmiany będę analizował i oceniał w kolejnych wpisach.
Z uwagi na charakter zmian wprowadzonych ww. nowelizacją znajdą one zastosowanie zasadniczo do przestępstw popełnionych od 1 października 2023 r. – zgodnie z zasadą stosowania obowiązującej poprzednio, jeśli jest względniejsza dla sprawcy (art. 4 § 1 KK). Szczegółowe przypadki stosowania nowej ustawy regulują przepisy przejściowe.
Użyte we wpisie zapis KK oznacza Kodeks karny, a KPK – Kodeks postępowania karnego.
Specjalizujemy się w sprawach karnych. Zachęcamy do kontaktu.
Spis treści
- Odpowiedzialność karna czternastolatków
- Surowsze kary
- Zmiany w art. 37a Kodeksu karnego
- Zmiany w środkach karnych
- Kary i środki karne już nie wychowawcze
- Surowsza kara za czyn ciągły
- Mały świadek koronny tylko na wniosek prokuratora
- Zmiany w recydywie i nowa recydywa
- Zarządzenie wykonania kary pozbawienia wolności bez możliwości zamiany na ograniczenie wolności
- Dożywocie bez możliwości przedterminowego zwolnienia
- Dłuższy okres zarządzenia wykonania zawieszonej kary pozbawienia wolności i zatarcia skazania
- Dłuższe okresy do warunkowego zwolnienia z odbycia reszty kary i okresy próby
- Zmiany w przedawnieniu
- Czy zmiany weszły w życie?
Odpowiedzialność karna czternastolatków
Dotychczas odpowiedzialności karnej podlegały osoby, które ukończyły 17 lat. W określonych sytuacjach – w odniesieniu do określonych przestępstw i warunków, o których mowa w art. 10 § 2 KK – możliwe było pociągnięcie do odpowiedzialności osoby, która ukończyła 15 lat. Od 1 października 2023 r. na zasadach określonych w Kodeksie karnym będą mogli odpowiadać także czternastolatkowie (§ 2a).
Odpowiedzialność karna czternastolatków ma jednak charakter wyjątkowy. Dotyczy w istocie jednej zbrodni: kwalifikowanego zabójstwa (art. 148 § 2 i 3 KK), np. zabójstwa ze szczególnym okrucieństwem (§ 2 pkt 1) lub zabójstwa jednym czynem więcej niż jednej osoby (§ 3). Ponadto, będą musiały być spełnione łącznie dwa warunki:
- okoliczności sprawy, stopień rozwoju sprawcy oraz jego właściwości i warunki osobiste przemawiają za tym, aby ponosił odpowiedzialność karną na zasaadach określonych w Kodeksie karnym, oraz
- zajdzie uzasadnione przypuszczenie, że stosowanie środków wychowawczych lub poprawczych nie jest w stanie zapewnić resocjalizacji nieletniego.
W praktyce, przed stosowaniem przepisów Kodeksu karnego koniecznym może okazać się dowodowe ustalenie, że nie zachodzi druga z ww. przeszkód.
Surowsze kary
Pozbawienie wolności do 30 lat
Jedne z najistotniejszych zmian dotyczą kary pozbawienia wolności. Z Kodeksu karnego znika kara 25 lat pozbawienia wolności, a nominalny wymiar kary pozbawienia wolności, określony w art. 37 KK, obecnie wynosi od 1 miesiąca do 30 lat (zamiast dotychczasowych 15 lat). Zmiana ta, wraz ze zmianami w części szczególnej Kodeksu karnego, istotnie zaostrza odpowiedzialność karną.
Dotychczas Kodeks karny przewidywał trzy rodzaje kar pozbawienia wolności: „zwykłe” pozbawienie wolności (w wymiarze od 1 miesiąca do 15 lat), 25 lat pozbawienia wolności, oraz dożywotnie pozbawienia wolności. Nowelizacja w nominalnym zakresie ustawowego zagrożenia karą pozbawienia wolności uwolniła zakres między 15 a 25 lat pozbawienia wolności oraz podwyższyła zagrożenie do lat 30. Znalazło to swój wyraz w zmianach w części szczególnej Kodeksu karnego, w zakresie wymiaru kary przestępstw, w tym nowych typów przestępstw. Zagrożenie surowszą karą pozbawienia wolności w praktyce oznacza zaostrzenie odpowiedzialności karnej.
Nowe minimalne grzywny i minimalne ograniczenie wolności
Od 1 października 2023 r. obowiązują także nowe minimalne liczby stawek dziennych grzywny oraz minimalne okresy ograniczenia wolności.
Nowelizacja nie zmieniła przepisu art. 33 § 1 KK, zgodnie z którym jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, najniższa liczba stawek dziennych grzywny wynosi 10, zaś najwyższa 540. Dodano jednak nowy art. 33 § 1a KK. Zgodnie z nim, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, a przestępstwo jest zagrożone zarówno grzywną, jak i karą pozbawienia wolności, minimalna ilość stawek dziennych grzywny zależeć będzie od nominlnego zagrożenia danego czynu karą pozbawienia wolności. I tak, jeśli:
| Zagrożenie karą | to min. liczba stawek |
|---|---|
| nie przekracza 1 roku | 50 |
| nie przekracza 2 lat | 100 |
| przekracza 2 lata | 150 |
Na pierwszy rzut oka nowelizacja nie niepokoi. Przy założeniu minimalnej stawki dziennej grzywny określa minimum na poziomie 500-1500 zł. W praktyce, gdy wymiar kary nie jest minimalny, kary grzywny będą orzekane w tysiącach złotych.
Analogiczna zmiana dotyczy kary ograniczenia wolności (art. 34 § 1aa KK). Jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, a przestępstwo jest zagrożone jest zarówno karą ograniczenia wolności, jak i karą pozbawienia wolności, wymiar kary ograniczenia wolności zależeć będzie od nominlnego zagrożenia karą pozbawienia wolności. I tak, jeśli:
| Zagrożenie karą | to min. okres (mies.) |
|---|---|
| nie przekracza 1 roku | 2 |
| nie przekracza 2 lat | 3 |
| przekracza 2 lata | 4 |
Nowe przepisy nie rozstrzygają sytuacji, w której czyn zagrożony jest alternatywnie wszystkimi trzema karami: grzywną, ograniczeniem wolności i pozbawieniem wolności.
Zmiany w art. 37a Kodeksu karnego
Art. 37a KK to instytucja, która umożliwia „zejście” na łagodniejszą rodzajowo karę – grzywnę lub ograniczenie wolności – w sytuacji, w której przestępstwo jest zagrożone tylko karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą 8 lat, a wymierzona za nie kara pozbawienia wolności nie byłaby surowsza od roku. W praktyce przepis ten ma bardzo duże znaczenie, zwłaszcza w przypadku oskarżonych, których sytuacja prawno karna jest złożona z uwagi na uprzednią karalność.
Przepis ten pozwalając na „zejście” na rodzajowo łagodniejszą karę, określa także minimalną ilość stawek dziennych grzywny albo minimalny okres ograniczenia wolności, orzekanych przy jego zastosowaniu. Od dnia 1 października 2023 r. kary orzekane przy zastosowaniu art. 37a § 1 KK będą surowsze, bo minima zostały podwyższone:
| Przed | Po | |
|---|---|---|
| Grzywna (min. ilość stawek) | 100 | 150 |
| Ogr. wolności (mies.) | 3 | 4 |
Jednocześnie możliwości skorzystania z art. 37a § 1 KK będą większe. Do nowelizacji stosowanie tej instytucji ograniczało się do wypadków, w których sąd równocześnie orzekał środek karny, środek kompensacyjny lub przepadek. Ustawodawca w praktyce wyeliminował to ograniczenie.
Poprzez poprzedzenie powyższych, dotychczasowych ograniczeń w stosowanu art. 37a KK zwrotem „w szczególności” – ta zmiana przepisu w praktyce eliminuje to ograniczenie.
Rozszerzony został także katalog podmiotów, do których nie stosuje się ww. instytucji. Od 1 października 2023 r. art. 37a § 1 KK nie znajdzie zastosowania także do:
- sprawców, którzy czynu dopuścili się w warunkach recydywy z art. 64 § 1 KK, oraz
- sprawców przestępstwa z art. 178a § 4 KK (tj. ponownej jazdy w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego).
Zmiany w środkach karnych
Pozbawienie praw publicznych
W przypadku środka karnego pozbawienia praw publicznych dokonano dwóch zmian:
- rozszerzono katalog czynów, za które sąd w przypadku skazania może orzec wobec sprawcy pozbawienie praw publicznych (o czyny związane z zakłóceniem przetargu lub aukcji z art. 305 KK oraz nowe kwalifikowane typy przestępstw gospodarczych z art. 306b KK),
- wprowadzono obligatoryjne pozbawienie sprawcy praw publicznych w przypadku skazania za określone przypadki szpiegostwa z art. 130 KK.
Zakaz zajmowania stanowiska, wykonywania zawodu lub działalności
Ważne zmiany dotyczą także środka karnego zakazu zajmowania określonego stanowiska albo wykonywania określonego zawodu z art. 41 KK. Od 1 października 2023 r. w przypadku skazania sprawcy za:
- umyślne przestępstwo przeciwko życiu lub zdrowiu na szkodę małoletniego na karę pozbawienia wolności,
- za przestępstwo przeciwko wolności seksualnej lub obyczajowości na szkodę małoletniego
sąd obowiązkowo orzeknie zakaz zajmowania wszelkich lub określonych stanowisk, wykonywania wszelkich lub określonych zadowód albo działalności związanych z wychowaniem, edukacją, leczeniem małoletnich lub z opieką nad nimi na czas określony albo dożywodnio (art. 41 § 1a KK).
Zakaz kontaktowania się
Również środek karny z art. 39 pkt 2b KK, dotyczący zasadniczo zakazu kontaktów, doczekał się istotnych praktycznych zmian.
W ramach tego środka karnego mieści się możliwość orzeczenia przez sąd zakazu:
– przebywania w określonych środowiskach lub miejscach,
– kontaktowania się z określonymi osobami,
– zbliżania się do określonych osób,
– opuszczania określonego miejsca pobytu bez zgody sądu,
jak również nakaz okresowego opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym. Zakaz lub nakaz może być połączony z obowiązkiem zgłaszania się do Policji lub innego wyznaczonego organu w określonych odstępach czasu, a zakaz zbliżania się do określonych osób (pokrzywdzonego) – również kontrolowany w systemie dozoru elektronicznego.
- wprowadzono nowy przepis art. 41a § 1a KK. Zgodnie z nim w przypadku skazania sprawcy za przestępstwo przeciwko wolności seksualnej lub obyczajności, sąd na wniosek pokrzywdzonego będzie obowiązkowo stosował ten środek karny. Taki wniosek pokrzywdzony będzie mógł złożyć aż do zamknięcia przewodu sądowego na rozprawie głównej (nowy art. 49a § 2 KPK),
- obowiązkowe jest także orzeczenie tego środka karnego w przypadku skazania sprawcy na karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania za każde przestępstwo przeciwko wolności seksualnej lub obyczajności – już nie tylko popełnione na szkodę małoletniego (zmiana § 2).
W nowym § 6 doprecyzowano, na czym polega zakaz kontaktowania się z określoną osobą.
Art. 41a § 6 KK
Zakaz kontaktowania się z określoną osobą obejmuje wszelkie czynności związane z próbą nawiązania kontaktu z osobą chronioną, w tym podejmowane przez skazanego za pośrednictwem innej osoby lub z wykorzystaniem sieci teleinformatycznej.
Zakaz prowadzenia pojazdów
Od 1 października 2023 r. do kwalifikowanych przypadków orzeczenia zakazu prawa jazdy na okres nie krótszy niż 3 lata (art. 42 § 2 KK) oraz dożywodnio (art. 42 § 3 KK) dodano nową przesłankę.
Orzeczenie dłuższych zakazów w przypadkach, o których mowa w tych przepisach, będzie możliwe także gdy sprawca po zdarzeniu, a przed poddaniem go przez uprawniony organ badaniu w celu ustalenia zawartości alkoholu lub środka odurzającego w organizmie, spożywał alkohol lub środek odurzający.
Ustawodawca nie przewidział wyjątków od powyższej zasady. W swojej praktyce miałem do czynienia z przypadkiem, w którym kierujący po zdarzeniu spożył alkohol nie będąc w ogóle świadomym zdarzenia. W takich sytuacji orzekanie surowszego środka karnego nie znajduje uzasadnienia. Nowy przepis nie pozostawia jednak sądowi wyboru.
Świadczenie pieniężne
Od 1 października 2023 r. świadczenie pieniężne na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej będzie orzekane także wobec skazanych za udział w bójce lub pobiciu, o których mowa w art. 158 lub 159 KK. W takich warunkach świadczenie pieniężne:
- zostanie orzeczone obowiązkowo, albo
- fakultatywnie, jeśli sąd jednocześnie orzeknie obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienie za doznaną krzywdę lub nawiązkę z art. 46 § 1 lub 2 KK.
Świadczenie pieniężne za udział w bójce lub pobiciu wyniesie co najmniej 5.000 złotych.
Degradacja
Degradacja to nowy środek karny, który regulują art. 43ba i 43bb KK. Skutkiem orzeczonej degradacji będzie utrata stopnia wojskowego i powrót do stopnia szeregowego.
Ten środek karny sąd będzie mógł orzec wobec sprawcy skazanego za przestępstwo umyślne, który w czasie czynu był żołnierzem, żołnierzem rezerwy lub żołnierzem w stanie spoczynku. Warunkiem degradacji będzie ustalenie przez sąd, że rodzaj czynu, sposób i okoliczności jego popłenienia pozwalają przyjąć, że sprawca utracił właściwości wymagane do posiadania stopnia wojskowego.
Kary i środki karne już nie wychowawcze
Z dniem 1 października 2023 r. zmieniły się dyrektywy wymiaru kary i środków karnych. Określone zostały przykładowe okoliczności obciążające (art. 53 § 2a KK) i okoliczności łagodzące (art. 53 § 2b KK), które sąd zobowiązany jest brać pod uwagę w wyrokowaniu o karze. Przede wszystkim jednak rzuca się w oczy wyelimionowanie celów wychowawczych kary, który ma ona osiągnąć w stosunku do skazanego. Celem kary będzie natomiast jej społeczne oddziaływanie. To nie to samo, co dotychczasowe potrzeby w zakresie kształtowania świadomości prawnej społeczeństwa.
Surowsza kara za czyn ciągły
Z dniem 1 października 2023 r. zmienia się także art. 57b KK, który reguluje wymiar kary za przestępstwo popełnione w warunkach czynu ciągłego, tj. art. 12 § 1 KK. Zmienia się dolna granica wymiaru kary w odniesieniu do grzywny i kary ograniczenia wolności.
Sąd skazując za przestępstwo z zastosowaniem tego przepisu wymierzy karę powyżej dolnej granicy ustawowego zagrożenia, a w wypadku grzywny lub kary ograniczenia wolności nie niższą od podwójnej dolnej granicy ustawowego zagrożenia – do podwójnej wysokości górnej granicy ustawowego zagrożenia.
Mały świadek koronny tylko na wniosek prokuratora
Doniosła w praktycznych skutkach jest zmiana art. 60 § 3 KK. Reguluje ona instytucję tzw. małego świadka koronnego. Przed 1 października 2023 r. Sąd stosował nadzwyczajne złagodzenie kary, a mógł nawet warunkowo zawiesić jej wykonanie w stosunku do sprawcy współdziałającego z innymi osobami w popełnieniu przestępstwa, jeżeli ww. sprawca ujawnił wobec organu powołanego do ścigania przestępstw informacje dotyczące osób uczesniczących w popełnieniu przestępstwa oraz istotne okoliczności jego popełnienia.
Od 1 października 2023 r. sąd będzie mógł skorzystać z ww. instytucji jedynie na wniosek prokuratora.
Zmiana ta ma bardzo duży wpływ na prowadzenie obrony w opisanych w tym przepisie przypadkach. Obecnie niemożliwe staje się prowadzenie obrony zorientowanej na rozstrzynięcie sądu z uwzględnieniem instytucji małego świadka koronnego i możliwości z art. 60 § 5 KK z pominięciem prokuratora.
Zmiany w recydywie i nowa recydywa
Od 1 października 2023 r. grozi także surowsza odpowiedzialność za przestępstwo popełnione w warunkach recydywy. Zmieniły się dolne granice kar za przestępstwa popełnione w warunkach recydywy. I tak w przypadku recydwy, o której mowa w:
- art. 64 § 1 KK, sąd będzie obowiązkowo wymierzał karę powyżej dolnej granicy ustawowego zagrożenia,
- art. 64 § 2 KK, który obejmuje też przypadki z nowego art. 64a KK, sąd będzie obowiązkowo wymierzał karę od dolnej granicy ustawowego zagrożenia zwiększonego o o połowę.
Nowelizacja wprowadza także nową recydywę w art. 64a KK:
Art. 64a KK
Jeżeli sprawca w ciągu 5 lat po odbyciu co najmniej 6 miesięcy kary pozbawienia wolności orzeczonej za zbrodnię zabójstwa w związku ze zgwałceniem lub za przestępstwo przeciwko wolności seksualnej zagrożone karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej 8 lat, popełnia ponownie taką zbrodnię lub takie przestępstwo, sąd wymierza karę pozbawienia wolności przewidzianą za przypisane przestępstwo w wysokości od dolnej granicy ustawowego zagrożenia zwiększonego o połowę do górnej granicy ustawowego zagrożenia zwiększonego o połowę. Podwyższenie górnego ustawowego zagrożenia nie dotyczy zbrodni.
Dłuższy okres zarządzenia wykonania zawieszonej kary pozbawienia wolności i zatarcia skazania
Zmiany dotyczą także skazań na karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres próby.
Na skutek zmiany art. 75 § 4 KK obecnie możliwe będzie zarządzenie wykonania kary w okresie roku od zakończenia okresu próby. Ponadto, do zatarcia skazania dojdzie po upływie roku od zakończenia okresu próby (art. 76 § 1 KK).
Nowelizacja wydłużyła dotychczasowe półroczne okresy na zarządzenie wykonania kary i zatarcie skazania w przypadku skazania na karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania.
Zarządzenie wykonania kary pozbawienia wolności bez możliwości zamiany na ograniczenie wolności
Nowelizacja uchyliła art. 75a KK.
Przepis ten w określonych w nim przypadkach pozwalał sądowi zamiast zarządzenia wykonania kary pozbawienia wolności (której wykonanie zostało wcześniej warunkowo zawieszone) na jej zamienienie na karę ograniczenia wolności. Od 1 października 2023 r. takiej możliwości już nie ma.
Do tej zmiany zastosowanie znajdują przepisy przejściowe – art. 26 ustawy nowelizującej.
Dożywocie bez możliwości warunkowego zwolnienia
Z dniem 1 października 2023 r. weszły w życie zmiany dotyczące możliwości orzeczenia przez sąd kary dożywotniego pozbawienia wolności z zakazem warunkowego zwolnienia. Regulują je nowe przepisy art. 77 § 3 i § 4 KK.
Art. 77 § 3 KK
Wymierzając karę dożywotniego pozbawienia wolności sprawcy za czyn popełniony przez niego po prawomocnym skazaniu za przestępstwo przeciwko życiu i zdrowiu, wolności, wolności seksualnej, bezpieczeństwu powszechnemu lub za przestępstwo o charakterze terrorystycznym na karę dożywotniego pozbawienia wolności albo karę pozbawienia wolności na czas nie krótszy niż 20 lat, sąd może orzec zakaz warunkowego zwolnienia.
Orzeczenie zakazu warunkowego zwolnienia na podstawie przepisu art. 77 § 3 KK zależy od spełnienia kilku warunków:
- w sprawie aktualnie rozpoznawanej przez sąd sprawcy musi zostać wymierzona kara dożywotniego pozbawienia wolności,
- sprawca w chwili orzekania w aktualnej sprawie musi być uprzednio prawomocnie skazany przestępstwo przeciwko:
- życiu i zdrowiu,
- wolności,
- wolności seksualnej,
- bezpieczeństwu powszechnemu, lub
- za przestępstwo o charakterze terrorystycznym.
- za uprzednie przestępstwo sprawcy została wymierzona kara dożywotniego pozbawienia wolności albo kara pozbawienia wolności na czas nie krótszy niż 20 lat.
Dopiero przy łącznym spełnieniu powyższych warunków możliwe będzie orzeczenie przez sąd zakazu warunkowego zwolnienia z odbycia reszty kary na podstawie art. 77 § 3 KK. Sąd nie ma obowiązku orzeczenia zakazu warunkowego zwolnienia.
Art. 77 § 4 KK
Wymierzając karę dożywotniego pozbawienia wolności, sąd może orzec zakaz warunkowego zwolnienia sprawcy, jeżeli charakter i okoliczności czynu oraz właściwości osobiste sprawcy wskazują, iż jego pozostawanie na wolności spowoduje trwałe niebezpieczeństwo dla życia, zdrowia, wolności lub wolności seksualnej innych osób.
Przepis art. 77 § 4 KK określa mniej warunków, w których sąd ma możliwość orzeczenia zakazu warunkowego zwolnienia z odbycia reszty kary:
- w sprawie sprawcy musi zostać wymierzona kara dożywotniego pozbawienia wolności, oraz
- charakter i okoliczności czynu oraz właściwości osobiste sprawcy wskazują, że jego pozostawanie na wolności spowoduje trwałe niebezpieczeństwo dla życia, zdrowia, wolności lub wolności seksualnej innych osób.
Sąd nie ma obowiązku orzeczenia zakazu warunkowego zwolnienia. Orzeczenie zakazu zależeć będzie od uznania sądu.
Dłuższe okresy do warunkowego zwolnienia z odbycia reszty kary i okresy próby
O warunkowe zwolnienie z odbycia reszty kary będzie można odbywać się po dłuższym niż dotychczas pobycie w zakładzie karnym. Zmiana dotyczy jednak poważniejszych przypadków. I tak m.in.:
- skazany na karę pozbawienia wolności nie krótszą niż 25 lat będzie mógł się ubiegać o warunkowe przedterminowe zwolnienie nie po połowie kary, a po 15 latach (art. 78 § 1 KK),
- bez zmian pozostaje warunek dwóch trzecich kary w przypadku skazania w warunkach recydywy z art. 64 § 1 KK, natomiast warunek trzech czwartych kary obejmie obok recydywy z art. 64 § 2 KK także nową recydywę z art. 64a KK (art. 78 § 2 KK),
- skazany na dożywotnią karę pozbawienia wolności będzie mógł się ubiegać o warunkowe przedterminowe zwolnienie nie po 25, a po 30 latach (art. 78 § 3 KK).
Przepisy znajdą odpowiednie zastosowanie w przypadku dwóch lub więcej niepodlegających łączeniu kar odbywanych kolejno (art. 79 § 1 KK).
Niezależnie od warunków z art. 78 § 1 i 2 KK obecnie możliwe będzie zwolnienie skazanego nie po 15, lecz po 25 latach (art. 79 § 2 KK).
Również okresy próby będą dłuże. Zmiany podobnie dotyczą poważniejszych przypadków:
- w przypadku skazanego w warunkach nowej recydywy z art. 64a KK okres próby będzie nie krótszy niż 3 lata (art. 80 § 2 KK),
- w przypadku skazanego odbywającego karę 25 lat pozbawienia wolności lub surowszą okres próby wyniesie 10 lat (art. 80 § 2a KK),
- dla skazanego na dożywocie w przypadku warunkowego zwolnienia okres próby będzie trwał dożywotnio (art. 80 § 3 KK).
Zmiany w przedawnieniu
Nowelizacją w art. 101 § 1 KK zmieniono jedynie okres przedawnienia zbrodni zabójstwa. Wynosi on obecnie 40 lat od jego popełnienia – przedawnienie zostało wydłużone o 10 lat.
Ponadto, w art. 101 § 3a KK określono, że w przypadku przestępstwa popełnionego w czasie dłuższym niż jeden dzień bieg przedawnienia rozpoczyna się z upływem ostatniego dnia, w którym sprawca swoim zachowaniem wypełniał znamiona przestępstwa.
W kontekście przedawnienia zwięszono ochronę małoletnich. Na skutek zmian, które weszły w życie z dniem 1 października 2023 r. w przypadku przestępstw:
- przeciwko życiu i zdrowiu, popełnionych na szkodę małoletniego, zagrożonych karą, której górna granica przekracza 5 lat pozbawienia wolności,
- określonych w rozdziale XXV [Przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności], popełnionych na szkodę małoletniego, albo gdy treści pornograficzne obejmują udział małoletniego
- popełnionych na szkodę małoletniego, określonych w:
- art. 156a KK [Nakłanianie lub zmuszanie innej osoby do spowodowania u niej ciężkiego uszczerbku na zdrowiu]
- art. 191b KK [Zmuszanie do zawarcia małżeństwa; nakłanianie do opuszczenia kraju w celu zmuszenia do zawarcia małżeństwa]
przedawnienie karalności przestępstwa nie może nastąpić przed ukończeniem przez niego 40. roku życia – a nie jak dotychczas, 30. roku życia (art. 101 § 4 KK)
Nowy przestępstwa, które nie ulegną przedawnieniu
Katalog przestępstw, które nie ulegają przedawnieniu z art. 105 KK został rozszerzony o:
- kwalifikowane przypadki zgwałcenia, popełnione na szkodę małoletniego poniżej 15 lat, lub jeżeli sprawca działał ze szczególnym okrucieństwem,
- kwalifikowane przypadki zabójstwa, popełnione w związku ze zgwałceniem małoletniego poniżej 15 lat lub w związku ze zgwałceniem ze szczególnym okrucieństwem,
- przestępstwo określone w art. 156 § 1 KK i art. 197 § 4 KK w związku z art. 11 § 2 KK.
Zgodnie z art. 25 ustawy nowelizującej, jeśli do 1 października 2023 r. termin przedawnienia jeszczenie upłynął, zastosowanie znajdują nowe przepisy.
Czy zmiany weszły w życie?
Interesującą kwestię dotyczącą nowelizacji przedstawia dr Mikołaj Małecki z Dogmatów Karnisty. W publikacji z dnia 1 października 2023 r. pt. „Nowelizacja Kodeksu karnego nie weszła w życie 1 października 2023. Trzeba stosować stare przepisy” (dostęp na dzień publikacji wpisu) M. Małecki wyjaśnia powody swoich ocen.
Zasadniczo problem dotyczy zmiany art. 33 ustawy z dnia 7 lipca 2022 r. o zmianie ustawy Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.2022.2600 z 13 grudnia 2022 r. ze zm., którą znowelizowano Kodeks karny) dokonanej ustawą z dnia 26 stycznia 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.2023.403 z 2 marca 2023 r.).
Art. 33 ustawy nowelizującej Kodeks karny reguluje vacatio legis czyli (w uproszczeniu) czas wejścia w życie ustawy. Ustawa nowelizująca pierwotnie miała wejść w życie po upływie 3 miesięcy od dnia ogłoszenia (w części po upływie roku od ogłoszenia), tj. w marcu 2023 r. Art. 5 ustawy styczniowej zmienił art. 33 ustawy nowelizującej, przesuwając terminy wyjścia w życie tej ustawy: odpowiednio na dzień 1 października 2023 r. i częściowo na dzień 14 marca 2024 r. Problem dotyczy sposobu procedowania w odniesieniu do art. 5 ustawy styczniowej. Jeśli uchwalenie tej zmiany było niekonstytucyjne – a ciekawych argumentów na poparcie tej tezy dostarcza M. Małecki – pojawia się pytanie czy ustawa obowiązuje, a jeśli tak to od kiedy?
To problem teoretyczny – dogmatyczny, dlatego zainteresowanych odsyłam do publikacji dr M. Mikołeckiego. Tymczasem w praktyce od niedzieli 1 października 2023 r. słychać poruszenie w zakładach karnych, które opuszczają osadzeni, oraz w prokuraturach, które umarzają postępowania karne o kradzież, a to w związku z jej częściową kontrawencjonalizacją, tj. podwyższeniem wartości rzeczy z 500 zł do 800 zł, poniżej której czyn jest wykroczeniem. Tym samym w praktyce – ustawa obowiązuje. Właśnie z taką rzeczywistością muszą się mierzyć sprawcy i ich obrońcy.
Przynajmniej do 15 października 2023 r.
