14 marca 2024 r. wszedł w życie art. 44b Kodeksu karnego, który wprowadził nieznany dotychczas przepadek pojazdu mechanicznego prowadzonego przez sprawcę w ruchu lądowym. Przepadek pojazdu budzi nie tylko emocje ale i wątpliwości. Omawiam je w poniższym wpisie.
Zanim przejdę do meritum wpisu chciałbym przytoczyć pewną sytuację, która wydarzyła się jakiś czas temu na sali rozpraw w jednym z sądów rejonowych. Ta sytuacja sygnalizuje problemy, z jakimi sprawcom – a zwłaszcza ich obrońcom – przyjdzie się mierzyć w sprawach karnych, w których możliwy będzie przepadek pojazdu.
Gdy prowadziłem sprawę, o której wspominam, było krótko po uchwaleniu przepisów wprowadzających przepadek pojazdu do Kodeksu karnego. Już wówczas budziły one moje wątpliwości, a że sprawa dotyczyła przestępstwa prowadzenia pojazdu w stanie nietrzeźwości – w związku z którym obecnie możliwy jest przepadek pojazdu – po rozprawie poruszyłem ten temat z panią sędzią i podałem przykład. Co w sytuacji, gdy panów na wieczorze kawalerskim poniesie fantazja i wynajmą luksusowy samochód o wartości 1 mln zł, a jeden z nich – w dalszym przypływie fantazji – będzie go prowadził w stanie nietrzeźwości nakazującym orzeczenie przepadku równowartości pojazdu? Zapytałem, czy w takiej sytuacji pani sędzia orzekłaby przepadek równowartości pojazdu w kwocie 1 mln zł?
A pani sędzia, która notabene w toku sprawy kilkakrotnie podkreślała swoje wieloletnie doświadczenie orzecznicze w sądzie rejonowym, odpowiedziała bez zawahania, że oczywiście. To mnie zaniepokoiło.
Pomoc prawna w sprawach karnych zagrożonych przepadkiem pojazdu
Spis treści
KK – Kodeks karny
- Kiedy przepadek pojazdu jest możliwy?
- Przepadek równowartości pojazdu
- Pojazd pracodawcy
- Brak orzeczenia przepadku
- Wątpliwości dotyczące przepadku pojazdu
Kiedy przepadek pojazdu jest możliwy?
Zgodnie z art. 44b § 1 KK sąd orzeka przepadek pojazdu mechanicznego prowadzonego przez sprawcę w ruchu lądowym w wypadkach wskazanych w Kodeksie karnym. Są to zasadniczo dwie złożone sytuacje.
Co istotne, orzeczenie przepadku pojazdu przez sąd będzie możliwe tylko w przypadku przestępstw popełnionych od 14 marca 2024 r.
Przepadek pojazdu w związku z wypadkiem drogowym
Pierwsza sytuacja będzie miała miejsce, gdy sprawca popełni przestępstwo, które potocznie można określić jako wypadek drogowy, określone w:
- art. 173 § 1, 2, 3 lub 4 KK (dotyczące katastrofy w komunikacji),
- art. 174 KK (dotyczące sprowadzenia niebezpieczeństwa katastrofy w komunikacji),
- art. 177 § 1 i 2 KK (dotyczące spowodowania wypadku komunikacyjnego)
a ponadto:
- znajdował się w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego, lub
- zbiegł z miejsca zdarzenia, lub
- spożywał alkohol lub zażywał środek odurzający po popełnieniu ww. czynu, a przed poddaniem go przez uprawniony organ badaniu w celu ustalenia w organizmie zawartości alkoholu lub obecności środka odurzającego.
W takiej sytuacji orzeczenie przepadku pojazdu przez sąd będzie co do zasady możliwe, a obowiązkowe, gdy zawartość alkoholu w organizmie sprawcy była wyższa niż:
- 1 promil we krwi, lub
- 0,5 mg/dm3 w wydychanym powietrzu
albo prowadziła do takich stężeń (art. 178 § 3 KK).
Przepadek pojazdu w związku z prowadzeniem pojazdu w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego
Druga sytuacja dotyczy przestępstw z art. 178a KK, tj.:
- prowadzenia pojazdu w stanie nietrzeźwości, lub
- prowadzenia pojazdu w stanie pod wpływem środka odurzającego.
W tych sytuacjach sąd obowiązkowo orzeknie przepadek pojazdu wobec kierującego prowadzącego pod wpływem środków odurzających oraz nietrzeźwego kierującego, który popełnił występek w warunkach art. 178a § 4 KK (np. ponownie prowadził pojazd w stanie nietrzeźwości lub prowadził pojazd w stanie nietrzeźwości przy orzeczonym sądowym zakazie prowadzenia pojazdów mechanicznych).
Natomiast wobec nietrzeźwego kierującego, który popełnił występek z art. 178a § 1 KK (który np. po raz pierwszy prowadził pojazd w stanie nietrzeźwości), sąd obowiązowo orzeknie przepadek pojazdu tylko gdy zawartość alkoholu w organizmie tego sprawcy była wyższa niż:
- 1,5 promila we krwi, lub
- 0,75 mg/dm3 w wydychanym powietrzu
albo prowadziła do takich stężeń. Poniżej tych stężeń orzeczenie przepadku wobec nietrzeźwego kierującego – sprawcy występku z art. 178a § 1 KK (prowadzącego w stanie nietrzeźwości po raz pierwszy) – będzie niemożliwe.
Sąd będzie mógł odstąpić od orzeczenia przepadku, jeśli zajdzie wyjątkowy wypadek, uzasadniony szczególnymi okolicznościami (art. 178a § 5 KK).
Specjalizujemy się w sprawach karnych. Pomagamy w sprawach zagrożonych przepadkiem pojazdu.
Przepadek równowartości pojazdu
Ustawodawca w kontekście przepadku pojazdu przewidział także sytuacje, w których:
- prowadzony przez sprawcę pojazd nie stanowił jego wyłącznej własności, lub
- sprawca po popełnieniu przestępstwa zbył, darował lub ukrył pojazd podlegający przepadkowi.
Wówczas orzeczony zostanie przepadek równowartości pojazdu (art. 44b § 2 KK).
Ustalenie równowartości pojazdu
Równowartość pojazdu w pierwszej kolejności będzie ustalona w oparciu o polisę ubezpieczeniową:
Art. 44b § 2 KK
(…) Za równowartość pojazdu uznaje się wartość pojazdu określoną w polisie ubezpieczeniowej na rok, w którym popełniono przestępstwo (…).
Jeśli pojazd nie będzie ubezpieczony, przyjęta zostanie średnia wartość rynkowa pojazdu odpowiadająca pojazdowi prowadzonemu przez sprawcę, na podstawie ogólnie dostępnych danych, przy uwzględnieniu marki, modelu, roku produkcji, typu nadwozia, rodzaju napędu i silnika, pojemności lub mocy silnika oraz przybliżonego przebiegu.
Ustawodawca zasadniczo wyłączył obowiązek zasięgnięcia opinii biegłego dla ustalenia średniej wartości rynkowej pojazdu (art. 44b § 2 KK), zastrzegając to jedynie do wyjątkowych przypadków – gdy cechy szczególne pojazdu uniemożliwiają ustalenie średniej wartości pojazdu w oparciu o powszechnie dostępne dane (art. 44b § 3 KK).
Pojazd pracodawcy
Ustawa przewiduje ważny z punktu widzenia pracodawców wyjątek od orzeczenia przepadku pojazdu (jego równowartości).
Przepadku nie orzeka się, gdy sprawca prowadził niestanowiący jego własności pojazd mechaniczny wykonując czynności zawodowe lub służbowe polegające na prowadzeniu pojazdu na rzecz pracodawcy.
W takim przypadku jednak sąd zamiast przepadku obligatoryjnie orzeknie wobec sprawcy nawiązkę w wysokości co najmniej 5000 złotych na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej (art. 44b § 4 KK).
Jeśli poszukują Państwo pomocy prawnej w sprawie karnej, zachęcamy do kontaktu.
Brak orzeczenia przepadku
Ustawa w art. 44b § 5 KK przewiduje wyjątek, zgodnie z którym przepadku pojazdu oraz przepadku równowartości pojazdu nie orzeka się, jeżeli jest to niemożliwe lub niecelowe z uwagi na utratę pojazdu przez sprawcę, jego zniszczenie lub znaczne uszkodzenie.
Wątpliwości dotyczące przepadku
Przepadek pojazdu budzi wiele wątpliwości. Tkwią one nie tylko w samych przepisach, które weszły w życie 14 marca 2024 r., ale i mają podłoże konstytucyjne.
Zaskakujące jest zwłaszcza uregulowanie dotyczące przepadku pojazdu w związku z prowadzeniem pojazdu w stanie nietrzeźwości albo pod wpływem środka odurzającego – tj. w związku z popełnieniem przestępstwa z art. 178a KK.
I tak orzeczenie przepadku jest obowiązkowe w przypadku prowadzenia pojazdu po alkoholu (w warunkach art. 178a § 1 KK – ale nie § 4) po przekroczeniu przez sprawcę stężenia 1,5 promila we krwi (0,75 mg/dm3 w wydychanym powietrzu). Natomiast poniżej tego stężenia orzeczenie przepadku pojazdu (przepadku równowartości) wobec nietrzeźwego kierowcy popełniającego występek z art. 178a § 1 KK jest niemożliwe – nawet fakultatywnie (tj. zależnie od uznania sądu). Wyklucza to treść art. 178a § 5 KK.
Tym samym sytuacja prawna kierującego w stanie nietrzeźwości zasadniczo po raz pierwszy poniżej progu oraz powyżej progu różni się w sposób drastyczny i nieproporcjonalny.
Co więcej, sąd obligatoryjnie orzeknie przepadek w stosunku do kierującego pod wpływem środka odurzającego (występek z art. 178a § 1 KK) niezależnie od stężenia środka odurzającego ujawnionego w jego sprawcy. Ta regulacja jest szczególnie niepokojąca wobec częstych błędów we właściwej kwalifikacji czynów polegających na prowadzeniu pojazdu po środkach odurzających (z których wiele kwalifikowanych jest jako przestępstwo, zamiast wykroczenie).
Z obowiązujących przepisów można zatem wysnuć kuriozalny wniosek: kierującemu bardziej „opłaca się” prowadzić pojazd (w warunkach art. 178a § 1 KK – nie § 4) w stanie nietrzeźwości nieprzekraczającym 1,5 promila (0,75 mg/dm3 w wydychanym powietrzu) niż w stanie pod wpływem przy choćby niewielkim stężeniu środka odurzającego. W tym pierwszym przypadku sprawcy nie grozi bowiem dotkliwy przepadek pojazdu (przepadek równowartości) – w tym drugim już tak.
Ponadto, analiza przepisów art. 44b § 2 i 5 KK prowadzi do wniosku, że sprawcy, któremu grozi przepadek, może „opłacać się” pojazd utracić, zniszczyć lub znacznie uszkodzić – bo wówczas, wobec niemożliwości lub niecelowości orzeczenia przepadku pojzdu (jego równowartości), sąd będzie zobligowany od tego odstąpić (art. 44b § 5 KK).
Niekonstytucyjność przepisów o przepadku pojazdu
Wreszcie przepisy o przepadku pojazdu jawią się jako niekonstytucyjne.
Po pierwsze, przepadek pojazdu stanowi sankcję bezwzględnie oznaczoną, która jest sprzeczna z Konstytucją. Jest tak dlatego, że sankcja bezwzględnie oznaczona uniemożliwia sądowi orzekanie w granicach uznania i w praktyce stanowi sankcję sztywnie narzuconą władzy sądowniczej przez władzę ustawodawczą, co jest sprzeczne z normami wyrażonymi w art. 10, 45 i 175 Konstytucji.
Po drugie, przepadek pojazdu nie spełnia wymogu określoności kary, o którym stanowi art. 42 ust. 1 Konstytucji. W świetle obowiązujących przepisów dotyczących przepadku pojazdu w istocie nie wiadomo, jaka konkretnie sankcja w postaci przepadku pojazdu (jego równowartości) grozi sprawcy. Zależy on od wartości auta, które sprawca prowadzi. Obrazowo: konsekwencje zależą od tego, do jakiego pojazdu wsiądzie potencjalny sprawca, są w istocie oderwane od czyn, którego sprawca się dopuszcza.
To z kolei narusza konstytucyjną zasadę równości wobec prawa, o której mowa w art. 32 ust. 1 Konstytucji. Z przyczyn oderwanych od samego, tożsamego czynu, jeden sprawca może ponieść niewspółmiernie surowszą sankcję od drugiego tylko dlatego, że prowadził droższy pojazd. Nie mówiąc już o przykładzie wskazanym na wstępie wpisu, i sytuacjach, w których mogą zapadać zupełnie nieadekwatne do czynu konsekwencje prawne. Ustawa przewiduje furtkę w postaci możliwości odstąpienia od orzeczenia przepadku z uwagi na wyjątkowy wypadek, uzasadniony szczególnymi okolicznościami (art. 178a § 5 KK), ale doświadczenie podpowiada, że sądy mogą być niechętne do odstępstw od zasady – a nawet jeśli, często sprzeciwi się mu prokurator. Czas pokaże.
Podsumowanie
Wątpliwości konstytucyjnych dotyczących przepadku pojazdu jest więcej. Problem tkwi w tym, czy sądy nie tylko zechcą się nad nimi pochylić, ale co więcej: czy zechcą je podzielić. Dominująca większość spraw, w których grozi przepadek, trafi do sądów rejonowych, które cechuje nierzadko wyjątkowa specyfika. Ci, którzy mieli styczność z karnym wymiarem sprawiedliwości, doskonale wiedzą, co się za tym kryje. I to potęguje obawy.
Tym samym doświadczenie podpowiada, że sprawcom przestępstw, za które grozi przepadek pojazdu, przyjdzie się zmierzyć z bardzo trudną rzeczywistością karnego wymiaru sprawiedliwości. Dlatego warto odpowiednio wcześnie przystąpić do obrony.
